Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những vấn đề pháp lý mới trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, trong đó có việc xác định quyền tác giả và quyền liên quan đối với các sản phẩm có sự hỗ trợ của công nghệ này. Trong bối cảnh đó, việc làm rõ điều kiện phát sinh quyền theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam và các văn bản hướng dẫn là cần thiết để có cơ sở xem xét, đánh giá các trường hợp có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo.

1. Quyền tác giả, quyền liên quan là gì?

Căn cứ theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2025, giải thích Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.

Căn cứ theo khoản 3 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi điểm a khoản 71 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 quy định về quyền liên quan như sau:

“Quyền liên quan đến quyền tác giả (sau đây gọi là quyền liên quan) là quyền của tổ chức, cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.”

Bên cạnh đó, căn cứ theo khoản 1 Điều 3 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi điểm a khoản 71 Điều 71 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, quy định đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan như sau:

-         Đối tượng quyền tác giả bao gồm: Tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học;

-         Đối tượng quyền liên quan bao gồm:

+ Cuộc biểu diễn;

+ Bản ghi âm, ghi hình;

+ Chương trình phát sóng;

+ Tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa;

+ Tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

2. Điều kiện phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo

Căn cứ khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện d­ưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay ch­ưa công bố, đã đăng ký hay ch­ưa đăng ký.

Căn cứ theo khoản 1 Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo chỉ phát sinh khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:

- Con người đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào việc sáng tạo tác phẩm, định hình hoặc thực hiện cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, bao gồm: Cung cấp dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật mang tính nguyên gốc của mình hoặc xây dựng tài liệu thiết kế đối với chương trình máy tính; thiết lập các câu lệnh để điều khiển hệ thống trí tuệ nhân tạo; đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa, can thiệp hoặc diễn giải kết quả do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra; lựa chọn, sắp xếp, tổ chức nội dung, hình thức thể hiện đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan; đưa ra các quyết định thể hiện ý đồ nghệ thuật, thẩm mỹ hoặc kỹ năng chuyên môn; quyết định kết quả cuối cùng, bảo đảm kết quả phản ánh đúng ý tưởng của mình thay vì sự sắp đặt ngẫu nhiên hoặc tự động của thuật toán;

- Con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan do mình tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo;

- Không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Ngoài ra, căn cứ theo khoản 4 Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, quyền liên quan của người biểu diễn theo quy định tại khoản 1 Điều 5a chỉ phát sinh đối với cá nhân trực tiếp thực hiện cuộc biểu diễn bằng hành vi nghệ thuật của mình.

Từ những điều kiện nêu trên, căn cứ theo khoản 9 Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP quy định trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều 5a thì không làm phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ.

Trên đây là các quy định pháp luật liên quan đến điều kiện phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp đối tượng quyền được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Theo đó, quyền chỉ được xác lập khi có sự tham gia đáng kể và mang tính quyết định của con người trong quá trình sáng tạo, đồng thời con người phải chịu trách nhiệm về nội dung và bảo đảm không xâm phạm quyền đối với các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào. Ngược lại, đối với các sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định, sẽ không làm phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan theo pháp luật hiện hành.